AskMusa.org
AskMusa Now!

Jews in Qur'an Dr Aisha Musa

پیشگفتاری بر مبحث
یهودیان در قرآن
به قلم دکتر عایشه ی. موسی
دانشگاه بین المللی فلوریدا

امروزه اغلب چونان به نظر می رسد که تعصب، ناشکیبایی و حتی دشمنی کامل، بر روابط میان مسلمانان و یهودیان احاطه یافته است. برخی ادعا می کنند که دشمنی مسلمانان نسبت به یهودیان در خود قرآن آموخته شده است. آیا قرآن یهودیان را چگونه تصویر می کند؟ آیا ذاتا ً با آنان دشمنی دارد؟ آیا چنان که برخی ادعا کرده اند، آنان را به عنوان "میمون و خوک" توصیف کرده است؟ پاسخ ساده به این سؤال منفی است؛ قرآن هرگز نمی گوید که یهودیان میمون و خوک هستند. ما در طی این مقاله نگاهی نزدیکتر به این ادعا خواهیم داشت. اما پیش از آن، بگذارید نگاهی وسیعتر به تصویر کلی یهودیان در قرآن بیاندازیم. مقالهء حاضر تماما ً بر قرآن متمرکز است و جنبهء مقدمه دارد. دیدگاه اسلامی همچنین افزون بر قرآن، با سنن و روایات نبوی (حدیث) و قرن ها شرح و تفسیر و تعبیر شکل گرفته است. مقالات آینده منابع و جوانبی دیگر از این پرسش را مورد بررسی قرار خواهند داد.

در قرآن حدود 60 آیه وجود دارد که مستقیما ً یا دربارهء یهودیان یا خطاب به خود آنان سخن می گویند. دو- سوم ِ این آیات عبارت فرزندان اسرائیل ("بنی اسرائیل") و باقی آنان اصطلاحات یهودیان ("یهود") و یا آنان که یهودی هستند ("الذین هادو") را به کار می برند. علاوه بر آیاتی که اختصاصا ً درباره یا خطاب به یهودیان هستند، قرآن همچنین از مردمان کتاب ("اهل الکتاب") و آنان که کتاب به ایشان اعطاء شده است ("الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ") سخن می گوید. برداشت عمومی این است که این آیات به هر دوی مسیحیان و یهودیان اشاره دارند، یعنی آنانی که کتب مقدس پیش از قرآن را دریافت کرده اند. قرآن همچنین بیش از دوازده بار از تورات نام می برد و افزون بر آن، از مزامیر داوود نیز یاد می کند. علاوه بر شمار فراوان آیاتی که درباره یا خطاب به یهودیان سخن می گویند، سورهء 17 قرآن بنی اسرائیل عنوان دارد.

برای درک بهتر تصویر یهودیان در قرآن مهم است که نخست تصویر قرآن از نفس مذهب را درک کنیم. مطابق قرآن، مذهب راستین همانا تسلیم به خد-اوند است (معنای دقیق "اسلام" در عربی). آنان که خود را به خد-اوند تسلیم می کنند، طبق تعریف دقیق کلمه "مسلمان" هستند. به این ترتیب، "اسلام" به معنای عمومی و تحت اللفظی خود، مذهب همهء انبیاء و پیامبران، از نوح گرفته تا ابراهیم، موسی، عیسی و محمد است (10:71-72, 84; 2:128-131; 5:110-111). به این شکل، میان کاربرد قرآنی واژهء "مسلم" یا مسلمان به عنوان اصطلاحی عام که به هرکسی اطلاق می شود که خود را به خد-اوند تسلیم می کند از یک سو، و اسم خاص "مسلم" یا مسلمان که به فرد پیرو مذهبی گفته می شود که در قرن هفتم میلادی توسط محمد بنیان گذاشته شد، از سوی دیگر، تمایزی وجود دارد. آیا برای "مسلمان" بودن به معنای عام آن باید "مسلمان" به معنای خاص آن بود؟ آیا یک یهودی که محمد را به عنوان یک پیامبر و قرآن را به عنوان یک کتاب مقدس می شناسد باید به اسلام تغییر مذهب دهد؟ پاسخ این پرسش از دیدگاهی قرآنی که چه بسا شگفت به نظر آید این است: نه.

مطابق قرآن، همهء انبیاء پیش از محمد، و نیز تمامی معتقدان و پیروان آنان "مسلمان" بودند. در این میان، بنی اسرائیل از جایگاهی ویژه برخوردارند: ای بنی اسرائیل، لطفی را که در حق شما روا داشتم به یاد داشته باشید، و من شما را بر همهء عالم خلقت برتری دادم. [يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ] (قرآن، 2:47، 2:122). قرآن الطاف خد-اوند و عهد او با بنی اسرائیل را با ذکر جزئیات مورد بحث قرار می دهد:

ای بنی اسرائیل، ما حقیقتا ً شما را از شرّ دشمنانتان رهایی دادیم و با شما در سمت راست کوه عهدی بستیم و بر شما مان و بلدرچین نازل کردیم. ]يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَی.] (20:80)

حقیقتا ً ما به بنی اسرائیل کتاب، حکمت و نبوت را عطا کردیم و برای آنان از چیزهای خوب روزی فراهم آوردیم و آنان را بر تمام عالم خلقت برتری دادیم. [وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ.] (45:16)

ما از بنی اسرائیل یک عهد گرفتیم: "هیچ کس جز خد-ا را عبادت نکنید؛ به پدر و مادر خود، خویشان، یتیمان و فقیران نیکی کنید؛ با مردم به مهربانی سخن بگویید؛ نماز برقرار کنید و صدقه (زکات) بدهید." در پی آن، جز شماری کم، باقی شما روی گرداندید، و شما مخالفان بودید. [وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ.] (2:83)

جایگاه ویژهء بنی اسرائیل و عهدشان با خد-اوند به آنان مسئولیتی بزرگ می دهد: مسئولیت حفظ و وفاداری به این میثاق و پایبندی به قانون و ارشادی که خد-اوند به ایشان عطا کرده است. در این صورت، با انتقاد قرآن از یهودیان چه می کنیم؟ نشانه ای از این مسئله در پایان آیهء 2:83 در بالا ظاهر می شود: در پی آن، جز شماری کم، باقی شما روی گرداندید، و شما مخالفان بودید. [ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ.] قرآن به همان شکل که جزئیات الطاف خد-اوند در حق بنی اسرائیل و عهد او با ایشان را فراهم می آورد، تخلفات از این عهد را نیز مورد بحث قرار می دهد.

موسی با دلایل واضح به سوی شما آمد، و با این حال شما در غیاب او گوساله ای (برای پرستش) فراهم آوردید و نابکار شدید. [وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ.] (قرآن، 2:92)

ما از شما عهد گرفتیم که خون یکدیگر را نباید بریزید و دیگران را از وطن خود بیرون نکنید. شما پذیرفتید و خود شاهد بودید. با این حال این شما هستید که دارید یکدیگر را می کشید و گروهی از میانتان را از خانه هایشان بیرون می کنید، و علیه آنان، بر خلاف قانون و ظالمانه، از یکدیگر پشتیبانی می کنید؛ و اگر آنها به عنوان اسیر نزد شما آیند آنان را بازخرید خواهید کرد? حال آن که بیرون راندن آنها برایتان غیر قانونی بود. آیا شما به این ترتیب بخشی از کتاب را باور دارید و به باقی آن بی اعتقادید؟ [وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُون . ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ.] (قرآن، 85-2:84)

شما آن گروه در میان خود را که از شبات (شنبه) تخلف کرده اند می شناسید، از این رو به آنان گفتیم: "میمونهای زبون باشید." [وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ.] (قرآن، 2:65)

در مضمونی شبیه به این است که قرآن (5:60) اصطلاح "میمونها و خوک" را به کار می برد، هرچند که در آن آیه این عبارت در اشاره به یهودیان گفته نشده است. متن کامل آیهء 5:60 از این قرار است:

بگو، "من به شما از چیزی بدتر در نظر خد-اوند آگاهی می دهم: آنان که خد-اوند نفرینشان کرده و از ایشان خشمگین است، و برخی از آنان را میمون و خوک و خادمان شیطان کرده است. اینان در وضعیتی بدتر قرار دارند و از مسیر مستقیم دورتر افتاده اند." [قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ.] (5:60)

با آن که برخی ممکن است ادعا کنند که متن بالا به طور خاص به یهودیان اشاره می کند، خواندن این آیه در مضمون آن نشان می دهد که این ادعا لزوما ً صحیح نیست. این نکته از آیه های 5:57 و 5:58 آشکار است:

ای شما که ایمان دارید، با آنان که مذهب شما را به تمسخر می گیرند، چه از زمرهء کسانی باشند که پیش از شما کتاب مقدس را دریافت کرده اند و چه از کافران، دوستی نکنید. اگر حقیقتا ً ایمان دارید، به خد-اوند احترام بگذارید. آنها هنگامی که شما برای نیایش ندا سر می دهید آن را به سخره و بازی می گیرند. این از آن رو است که ایشان مردمی هستند که نمی فهمند. [يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ.] (5:57، 5:58)

چنان که این آیات نشان می دهند، این بحث بر سر کسانی است که دین را مسخره می کنند، چه آنها که کتب مقدس پیشین را دریافت کرده اند و چه بی ایمانان. مسلما ً یهودیان از زمرهء کسانی هستند که کتاب مقدس پیشین را دریافت کرده بودند، و همین مبنای ادعای آن دسته است که می گویند آیهء 5:60 به یهودیان اشاره دارد. با این حال، هیچ مبنای قرآنی برای این ادعا که این آیه صرفا ً و یا حتی در درجهء نخست به یهودیان اشاره می کند وجود ندارد. تأکید این بحث بر مذهبِ داشته یا نداشتهء کسانی نیست که خد-اوند از آنان چنان خشمگین بود که نفرینشان کرد و بعضیشان میمون و خوک و خادمان شیطانند. تأکید بر اعمالی است که ممکن است به چنین مجازاتی از جانب خد اوند منجر شود، یعنی تمسخر مذهب کسانی که به خد-اوند و به کتاب مقدسی باور دارند که مورد پذیرش تمسخرکنندگان نیست. برخی از آن نیشخندزنان جزو کسانی هستند که کتب مقدس پیشین را دریافت کرده اند:

بگو، "ای اهل کتاب، آیا دلیل انزجار شما از ما جز این است که به خد-اوند، به آنچه که بر ما نازل شد، وبه آنچه پیش از ما نازل شده بود ایمان داریم و آن که بیشترِ شما درستکار نیستید؟" [قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ.] (قرآن، 5:59)

اما آیا این به معنای همهء کسانی است که کتاب مقدس پیشین را دریافت کرده بودند؟ آیات دیگر قرآن مشخص می سازند که این طور نیست.

همهء آنها یکسان نیستند؛ در میان اهل کتاب اجتماع شرافتمند و ارزشمندی وجود دارد. آنان آیاتِ (نبوت) خد-اوند را در تمام طول شب قرائت می کنند و بر سینه سجده می زنند. آنان به خد اوند و روز آخرت ایمان دارند. آنان نیکی را ترویج و گناه را منع می کنند (امر به معروف و نهی از منکر) و برای انجام کارهای نیک شتاب می کنند. اینان در میان نیکوکارانند. هر خوبی که آنها انجام دهند انکار نخواهد شد (حتما ً پاداش خواهد گرفت) و خد-اوند بر پرهیزگاران عالم است. [لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِين.] (قرآن، 3:113 تا 3:115)

مطمئنا ً آنان که ایمان دارند، آنان که یهودی، صابئی یا مسیحی هستند، هر کس که به خد-اوند و روز آخرت ایمان داشته باشد و کارهای نیک انجام دهد، دلیلی برای ترسیدن نخواهند داشت و غمگین نخواهند بود. [إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ.] (قرآن، 5:69)

آیات بالا به وضوح وعدهء خد-اوند را به همهء مؤمنان و نیکوکاران، چه به قرآن ایمان داشته باشند یا نه، تعمیم می دهد. آنان که در قرآن از ایشان انتقاد شده است کسانی هستند که در وفاداری به عهد خد-اوند قصور می کنند. هیچ چیز در قرآن یهودیان را فرا نمی خواند که تورات را به نفع قرآن ترک کنند. کاملا ً برعکس؛ قرآن به کرّات اظهار می کند که آمده است تا کتاب مقدس پیشین را تأیید کند، نه آن که جای آن را بگیرد. در واقع، قرآن از یهودیان مدینه انتقاد می کند که چرا در حالی که خود ایشان تورات را دارند، برای قضاوت نزد محمد می آیند:

چگونه آنان تو را قاضی می کنند، حال آن که خود تورات را دارند که قانون خد-ا در آن است؟ سپس آنان از پی آن روی برمی گردانند?اینان مؤمن نیستند. [وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ.] (قرآن، 5:43)

آیهء زیر بر اهمیت تورات، و این واقعیت که کسانی که از آن پیروی کنند به خد-اوند تسلیم می شوند، تأکید بیشتری می گذارد:

ما تورات را نازل کردیم که در آن ارشاد و نور هست و پیامبرانی که (به خد-اوند) تسلیم شده بودند بر اساس آن یهودیان را قضاوت می کردند، همانگونه که ربی ها و کشیشان، طبق آنچه از کتاب خد-ا که موظف به رعایتش بودند، می کردند، و آنان بر آن شاهد بودند. پس شما از آدمیان نترسید، بلکه از من بترسید و نشانه های مرا برای سود اندک نفروشید. آنان که بر اساس آنچه خد-اوند نازل کرده است قضاوت نکنند بی ایمانند. [‏إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُواْ مِن كِتَابِ اللّهِ وَكَانُواْ عَلَيْهِ شُهَدَاء فَلاَ تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاً وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ.] (قرآن، 5:44)

با در نظر گرفتن همهء این آیات در ارتباط با بنی اسرائیل، یا یهودیان، یا مردمان کتاب، چه خطاب به آنها باشد یا دربارهء آنان، واضح است که انتقاد و محکومیت قرآنی به سوی یهودیان به عنوان یک قوم نشانه نرفته است، بلکه تنها به سوی کسانی در میان آنان نشانه رفته است که از احترام به خد-اوند و حفظ عهد او و و وفاداری به آن کوتاهی می کنند. افزون بر آن، قرآن یهودیان را فرا می خواند تا به آنچه خد-اوند در تورات نازل کرده است تمسّک کنند. از این رو، اگر یک یهودی محمد را به عنوان یک پیامبر می شناسد و قرآن را کتاب خد-ا می داند، باید از تورات پیروی کند. عمل کردن به خلاف آن به مثابه سرپیچی از قرآن است. قرآن همچنین یک درمان آشکار برای تعصب مذهبی و ناشکیبایی پیش رو می گذارد:

ما این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم که آنچه از کتب مقدس را که پیش از خود بوده است تصدیق می کند و معیار مقایسه ای برای آن است؛ از این رو میان آنان با آنچه خد-اوند نازل کرده است قضاوت کن و از هوی و هوس آنها پیروی نکن که باعث شود از حقیقتی که به سوی تو آمده است فروگذاری؛ ما برای هر یک از شما قانونی و شیوه ای برای انجام امور (سنت) وضع کرده ایم. اگر خد اوند می خواست، هم او شما را یک اجتماع واحد می ساخت، اما او شما را بر اساس آنچه که به شما داده است می آزماید، پس با یکدیگر در انجام کار نیک رقابت کنید. بازگشت همگی شما به سوی خد-اوند خواهد بود، و آنگاه او به شما آنچه را که مایهء تفاوت شما بود نشان خواهد داد. [وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ.] (قرآن، 5:48)

بگذارید این واژگان برگرفته از قرآن را با دقت در نظر بگیریم و ذهن ها و دلهای خود را به سوی امکان پذیرش این نکته بگشاییم که خد-اوند به اجتماعات ما سنت ها و رسوم مختلفی داده است تا با آنها او را خدمت گزاریم، تا از آن پس بتوانیم برای رضای او و به خاطر خودمان، در انجام کارهای نیک بر یکدیگر سبقت بگیریم.

(توضیح مترجم: ترجمهء فارسی حاضر عمدتا ًبر اساس متن اصی مقاله به زبان انگلیسی انجام گرفته است.)

AskMusa Now!

2007 AskMusa.org | All Rights Reserved

Kintera Empowered Community